ފާރަވެރިވުމުން މިލްކުވެރިކަމަށް: އެސްއޯއީތަކުގެ ކޮންޓްރޯލް އަލުން މަރުކަޒުކުރެވެމުންދާ ގޮތް - ކުރީގެ ޓްރޭޑް މިނިސްޓަރ އަހްމަދު މަހައްމަދު
ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީގެ ނަން ބަދަލުކޮށް، ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތައް ބެލެހެއްޓުމުގެ ބާރުތައް އެއް ވުޒާރާއެއްގެ ދަށަށް ޖަމާކުރުމުން، ކުންފުނިތަކުގެ މިނިވަންކަން ގެއްލި ސިޔާސީ ނުފޫޒު ވަނުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ. ޕީސީބީ ފަދަ ފާރަވެރިވާ މުއައްސަސާތަކުގެ ބާރު ކެނޑި، ޖަވާބުދާރީކުރުވުމުގެ ނިޒާމު ބަލިކަށިވުމަކީ އާންމު ޚިދުމަތްތަކުގެ ފެންވަރަށާއި ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރު ފޯރާނެ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން އިޞްލާޙީ ބަދަލުތައް ގެންނަންވާނީ މުއައްސަސާގެ މިނިވަންކަމާއި ދެފުށް ފެންނަ އުސޫލުތައް ކަށަވަރުކުރެވޭނެ ގޮތެއްގެ މަތިންނެވެ.
އެސްއޯއީތަކުގެ ކޮންޓްރޯލް އަލުން މަރުކަޒުކުރެވެމުންދާ ގޮތް | މޯލްޑިވްސްއިކޮނަމީ.ކޮމް
މިނިސްޓްރީގެ ނަން ބަދަލުކޮށް، ހިންގުމުގެ ނިޒާމު ބައްޓަންކުރުން: ބާރުތައް އެއްތަނަކަށް ޖަމާކުރުމުގެ ސަބަބުން ފާރަވެރިވުން ބަލިކަށިވެ، ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތަކުގެ މައްޗަށް ސިޔާސީ ނުފޫޒު ވަނުމުގެ ނުރައްކާ އޮތް މިންވަރު.
ދާދިފަހުން މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޕްލޭނިންގ ގެ ނަން "މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޕަބްލިކް އެންޓަޕްރައިޒަސް" އަށް ބަދަލުކުރުމަށް ނިންމެވި ނިންމެވުމަކީ ހަމައެކަނި އިދާރީ އޮނިގަނޑަށް ގެނެވުނު ބަދަލަކަށްވުރެ މާ ފުން ކަމެކެވެ. ބައެއް ފަހަރު މިނިސްޓްރީތަކުގެ ނަން ބަދަލުކުރަނީ އެތަނެއްގެ މެންޑޭޓު ފުޅާވުމުން ނުވަތަ އިސްކަންދޭ ކަންކަން ބަދަލުވުމުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މި ބަދަލުން ދައްކައިދެނީ މުއައްސަސާގެ ހިންގުމަށް އަންނަ ވަރަށް ބޮޑު ބަދަލެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން، ޤައުމުގެ މާލިއްޔަތާއި، ސަބްސިޑީތަކާއި، ގެރެންޓީތަކާއި އަދި ދަރަންޏަށް ފައިސާ ނެގުމުގެ ކަންކަން ކޮންޓްރޯލްކުރާ ވުޒާރާގެ ދަށަށް، ސަރުކާރު ހިއްސާވާ ކުންފުނިތައް (އެސްއޯއީތައް) ގެ ޒިންމާތައްވެސް ޖަމާވެގެންދެއެވެ.
މަޢުލޫމާތު: ޤާނޫނު ނަންބަރު 3/2013 ގެ ދަށުން ޕްރައިވެޓައިޒޭޝަން އެންޑް ކޯޕަރަޓައިޒޭޝަން ބޯޑާއި (ޕީސީބީ) މަތިކޮށްފައިވާ މައިގަނޑު ޤާނޫނީ ޒިންމާތައް
މި ބަދަލުގެ ސަބަބުން ހިންގުމުގެ ނިޒާމާ މެދު ކަންބޮޑުވުންތަކެއް އުފެދެއެވެ. މިލްކުވެރިކަމުގެ ބާރާއި، މާލީ ކޮންޓްރޯލާއި، އަދި ފާރަވެރިވުމުގެ ޒިންމާތައް އެއް ސިޔާސީ އޮނިގަނޑެއްގެ ތެރެއަށް ޖަމާވުމުން، ކުންފުނިތަކުގެ މިނިވަންކަން ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި މުއައްސަސާތަކުގެ މެދުގައި އޮންނަންޖެހޭ ދުރުމިން ކުޑަވެގެންދެއެވެ. ވަގުތު ފާއިތުވަމުންދާ ވަރަކަށް، ކުންފުނިތަކުގެ ދުރު ރާސްތާގެ ޑިސިޕްލިންގެ ބަދަލުގައި، ކުރު މުއްދަތުގެ ސިޔާސީ ބޭނުންތަކަށް ސްޓްރެޓީޖިކް ނިންމުންތައް ބިނާވުމުގެ ނުރައްކާ ބޮޑުވެގެންދެއެވެ.
މި ބަދަލު ފެށުނީ ހަމައެކަނި ނަން ބަދަލުކުރުމަކުން ނޫނެވެ. މީގެ މިސްރާބު އެންމެ ފުރަތަމަ ފެނިގެންދިޔައީ 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ދައުލަތުގެ ބަޖެޓު އެކުލަވާލުމުގެ ތެރެއިންނެވެ. ބަޖެޓު 2025 ގެ އިންފޮމޭޝަން ބޮކްސް 5 ގައި ހުށަހަޅާފައިވަނީ ޕްރައިވެޓައިޒޭޝަން އެންޑް ކޯޕަރަޓައިޒޭޝަން ޤާނޫނު (ޤާނޫނު ނަންބަރު: 3/2013) އުވާލައި، ހިއްސާދާރުގެ ހައިސިއްޔަތުން އެސްއޯއީތަކުގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމުގެ ޒިންމާ ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީއާ ޙަވާލުކުރުމަށެވެ.
އެ ޤާނޫނު އުވާލާފައި ނުވި ނަމަވެސް، އެ ހުށަހެޅުމުން ސާފުކޮށް ފެނިގެންދިޔައީ ބާރުތައް އެއްތަނަކަށް މަރުކަޒުކުރުމަށް އޮތް ޝައުޤުވެރިކަމެވެ. މިއަށްވުރެ މުހިންމު ކަމަކީ، އިސްލާޙީ އޮނިގަނޑުގައި ގިނަ ކުރިއެރުންތަކެއް ފާހަގަކޮށްފައި ވީނަމަވެސް، މި އިސްލާޙީ ލަނދުދަނޑިތައް އިތުބާރު ހުރި ގޮތެއްގައި ތަންފީޒުކުރެވުނު ކަމުގެ މާބޮޑު ހެއްކެއް ފެންނަން ނެތުމެވެ. އިސްލާޙުކުރުމަށް ވެފައިވާ ވަޢުދާއި މުއައްސަސާތަކުން އެކަން ތަންފީޒުކުރުމާ ދެމެދު އޮތް ފަރަޤަކީ ވަރަށް ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމެކެވެ.
ފާރަވެރިވުން ހަރުދަނާކުރުމަކާ ނުލައި ބާރުތައް މަރުކަޒުކުރުމަކީ ނުރައްކާ ކުޑަވުމުގެ ބަދަލުގައި ނުރައްކާ ބޮޑުވާ ކަމެކެވެ.
ބާރުތައް އެއްތަނަކަށް ޖަމާވުމާއި ސިޔާސީ ނުފޫޒު
މިފަހުން ގެނެވުނު އިދާރީ ބަދަލުތަކުން އުފެދޭ އެންމެ ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމަކީ ހަމައެކަނި އިދާރީ ހިންގުން ހަރުދަނާވުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ އެއް ސިޔާސީ އޮނިގަނޑެއްގެ ތެރޭގައި އެސްއޯއީތަކުގެ މައްޗަށް އޮންނަ ބާރުތައް އިތުރަށް ޖަމާވަމުން ދިޔުމެވެ.
އެސްއޯއީތަކުން ބަލަހައްޓަނީ ރައްޔިތުންގެ ފައިސާއެވެ. އަދި ފޯރުކޮށްދެނީ އަސާސީ ޚިދުމަތްތަކެވެ. މި ކުންފުނިތަކުގެ ހިންގުމުގެ އޮނިގަނޑުތައް ފުރަތަމަ ފަރުމާކުރެވިފައިވަނީ ވިޔަފާރީގެ ނިންމުންތަކަށް ނޭދެވޭ ސިޔާސީ ނުފޫޒު ވަނުމުން ސަލާމަތްކުރުމަށެވެ. މާލީ ސިޔާސަތާއި، ކުންފުނީގެ މިލްކުވެރިކަމާއި، އަދި ސްޕަވައިޒަރީ ޒިންމާތަކުގެ ބާރު އެއް ވުޒާރާއެއްގެ ދަށަށް ޖަމާވުމުން، ކުންފުނީގެ މިނިވަންކަން ރައްކާތެރިކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅުތައް ބަލިކަށިވެގެންދެއެވެ.
ސިޔާސީ ނުފޫޒަކީ ކުއްލިއަކަށް ފެންނަ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެކަން ވަންނަނީ މަޑުމަޑުންނެވެ. އޮނިގަނޑުތައް އެތުރެމުންދާ ގޮތުންނާއި ބާރުތައް އެއްތަނަކަށް ޖަމާވުމުގެ ތެރެއިންނެވެ. މާލީ ޑިސިޕްލިންއާއި އޮޕަރޭޝަނަލް ޕަރފޯމަންސަށް ބިނާކޮށް ނިންމަންޖެހޭ ނިންމުންތައް، ސިޔާސަތުތަކުގެ އަމާޒުތަކަށް ނުވަތަ ކުރު މުއްދަތުގެ އިދާރީ ބޭނުންތަކަށް ނިންމާ ނިންމުންތަކަކަށް ބަދަލުވުން އެކަށީގެންވެއެވެ.
މިއީ ހަމައެކަނި ޚިޔާލީ ކަންބޮޑުވުމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ވަގުތު ފާއިތުވަމުންދާ ވަރަކަށް މަޑުމަޑުން ބޮޑުވަމުން އަންނަ ނުރައްކަލެކެވެ.
ޕީސީބީ އުފެއްދީ މިކަން ހުއްޓުވުމަށް
ދިވެހިރާއްޖޭގައި 2013 ވަނަ އަހަރު ޕްރައިވެޓައިޒޭޝަން އެންޑް ކޯޕަރަޓައިޒޭޝަން ބޯޑު (ޕީސީބީ) އުފެއްދީ އެސްއޯއީތައް ހިންގުމުގައި ހަރުދަނާ އުސޫލުތަކެއްގެ މަތިން ފާރަވެރިވުމުގެ ނިޒާމެއް ޤާއިމުކުރުމަށެވެ. ބޯޑު އުފެއްދުމުގެ ބޭނުމަކީ ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމާއި ވިޔަފާރި ހިންގުމާ ދެމެދު މުއައްސަސާގެ ގޮތުން ދުރުމިނެއް ބޭއްވުމެވެ. ބޯޑާއި މަތިކުރެވިފައި އޮތީ ކުންފުނިތަކުގެ މަސައްކަތްތައް މޮނިޓަރކުރުމާއި، ހިންގުމުގެ މިންގަނޑުތައް ތަންފީޒުކުރުމާއި، ދައުލަތުގެ މުދާ ބެލެހެއްޓުމުގައި ދެފުށް ފެންނަ ނިޒާމެއް ޤާއިމުކުރުމެވެ.
މި އޮނިގަނޑުގެ ފަހަތުގައި އޮތް ވިސްނުން ވަރަށް ސާފެވެ. ސަރުކާރު ހިއްސާވާ ކުންފުނިތައް ހިންގަނީ ރައްޔިތުންގެ ފައިސާއިންނެވެ. އެ ކުންފުނިތަކުގެ ނިންމުންތަކުގެ އަސަރު ޤައުމުގެ މާލިއްޔަތަށާއި އާންމުންގެ ދިރިއުޅުމަށް ކުރެއެވެ. މިނިވަންކަމާއެކު ފާރަވެރިވުމުގެ ނިޒާމެއް އޮތުމުގެ ބޭނުމަކީ އަމިއްލަ އެދުމަށް ނިންމާ ނިންމުންތައް ހުއްޓުވުމާއި، ސިޔާސީ ގޮތުން ނިންމާ މާލީ ނިންމުންތަކުގެ ނުރައްކާ ކުޑަކުރުމެވެ.
ތިއަރީގައި ބަލާނަމަ، ޕީސީބީއަކީ ބާރުތައް އެއްތަނަކަށް ޖަމާވުމާ ދެކޮޅަށް އޮތް ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅެކެވެ. އެ ބޯޑު ފަރުމާކުރެވިފައިވަނީ ސީދާ ސިޔާސީ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ކުންފުނިތައް ހިންގުމުގެ ބަދަލުގައި، ކަނޑައެޅިފައިވާ ހިންގުމުގެ އުސޫލުތަކެއްގެ ދަށުން ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތައް ހިންގާކަން ކަށަވަރު ކުރުމަށެވެ.
މުއައްސަސާތައް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ހަމައެކަނި ޤާނޫނުގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ، އެކަން ތަންފީޒުކުރެވޭ ގޮތުގެ މައްޗަށެވެ.
މުއައްސަސާގެ ޤާބިލުކަން ތަރައްޤީ ވީ ލަސްލަހުން
ޕީސީބީ ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން 2013 ވަނަ އަހަރު އުފެއްދި ނަމަވެސް، ފުރިހަމަ މިނިވަންކަމާއެކު މަސައްކަތްކުރުމަށް ބޭނުންވާ މުއައްސަސާގެ ގިނަ ޝަރުތުތަކެއް ފުރިހަމަވަމުން އައީ މަޑުމަޑުންނެވެ.
- އޮޕަރޭޝަނަލް ލީޑަރޝިޕަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ މިނިވަން ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލަކު އައްޔަންކުރެވުނީ ވެސް 2022 ވަނަ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅުގައެވެ.
- ސިވިލް ސަރވިސްއިން ފާސްކޮށްފައިވާ އޮނިގަނޑެއް އެކުލަވާލެވުނީ އޭގެ ފަހުން، 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީ މަހުގައެވެ.
ބޯޑު އުފެއްދުމަށްފަހު ފާއިތުވި ގިނަ އަހަރުތަކެއްގައި، އިދާރީ މުވައްޒަފުން ނެގުމުގެ ބާރާއި އޮޕަރޭޝަނަލް ވަސީލަތްތައް އޮތީ މާލީ ކަންކަން ބަލަހައްޓާ މިނިސްޓްރީއާ ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފައެވެ.
މި އޮނިގަނޑުގެ ޙާލަތްތަކުގެ ސަބަބުން ޕީސީބީގެ ޤާނޫނީ ބާރު ކެނޑިގެނެއް ނުދެއެވެ. ނަމަވެސް، އެކަންކަމުގެ ސަބަބުން އެތަނުގެ އޮޕަރޭޝަނަލް މިނިވަންކަމަށް ހުރަސްއެޅުނެވެ. ޤާނޫނީ ގޮތުން ފާރަވެރިވުމުގެ ބާރު އޮތް ނަމަވެސް، އެ ބޯޑު މަސައްކަތްކުރަމުން ދިޔައީ ފުރިހަމަ މިނިވަންކަމާއެކު ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް ހުރަސްއެޅޭ ފަދަ އިދާރީ އޮނިގަނޑުތަކެއްގެ ތެރޭގައެވެ.
އެކަންކަން ހިނގަމުންދިޔަ ގޮތުން ދައްކައިދިނީ، މޮނިޓަރކުރުމާއި އިވެލުއޭޓްކުރުން ފަދަ ކަންކަމަކީ މުއައްސަސާގެ އެހީތެރިކަމަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ބަރޯސާވާ ކަންކަން ކަމަށެވެ. އަދި އެ އެހީތެރިކަން މެދުނުކެނޑި ލިބެމުން ނުދާކަމެވެ. މުހިންމު ސިޔާސަތުތަކާއި ހިންގުމުގެ ވަސީލަތްތައް އެކުލަވާލެވުނު ނަމަވެސް، މިނިވަންކަމާއެކު ފާރަވެރިވުން ދެމެހެއްޓުމަށް ބޭނުންވާ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގެ އިދާރީ މާޙައުލު ތަރައްޤީވަމުން ދިޔައީ ލަސްލަހުންނެވެ.
މިކަމުގެ ސަބަބުން އުފެދިގެންދިޔައީ، މުއައްސަސާގެ ގޮތުން ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ހުރި ނަމަވެސް، އޭގެ ނަތީޖާ ނެރުމުގައި އޮނިގަނޑުގެ މިނިވަންކަމަށްވުރެ ބޮޑަށް އިދާރީ އެއްބާރުލުމަށް ބަރޯސާވާންޖެހޭ ނިޒާމެކެވެ.
އިޞްލާޙުކުރަން ވަޢުދުވި، ނަމަވެސް ތަންފީޒުވީ މަދުން
2025 ވަނަ އަހަރުގެ ބަޖެޓުގައި ސަރުކާރު ހިއްސާވާ ކުންފުނިތަކުގެ ދާއިރާއަށް ގެންނަން ގަސްތުކުރާ ބައެއް އިޞްލާޙުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ހިންގުމުގެ ނިޒާމުތައް ހަރުދަނާކުރުމާއި، މާލީ ޑިސިޕްލިން ރަނގަޅުކުރުމާއި، ފާރަވެރިވުމުގެ ޒިންމާތައް އަލުން އެކުލަވާލުން ހިމެނެއެވެ. މި ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހަޅާފައިވަނީ ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތައް ހިންގުން ޒަމާނީކުރުމަށް ކުރެވޭ ފުޅާ މަސައްކަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، އިޞްލާޙުކުރުމުގެ ނިޔަތްތައް ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރެވިފައި ވީނަމަވެސް، އޭގެ ފަހުން ކަންކަން ހިނގަމުންދާ ގޮތުން އެކަންކަން ތަންފީޒުކުރުމާމެދު މުހިންމު ސުވާލުތަކެއް އުފެދެއެވެ. މާނަހުރި އިޞްލާޙެއް ގެނައުމަށް ބޭނުންވާ އޮނިގަނޑުގެ ބައެއް ބައިތައް، އިސްލާހީ ފްރޭމްވަރކްގައި ބުނެފައިވާ ބާރުމިނުގައި ކުރިއަކަށް ނުދެއެވެ.
މުއައްސަސާތައް ހަރުދަނާކުރުމަށް ހަމައެކަނި ސިޔާސަތުތައް އިއުލާނުކުރުމަށްވުރެ ބޮޑެތި ކަންތައްތަކެއް ބޭނުންވެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޖަމްޢިއްޔާގެ ޤާބިލުކަމާއި، އުސޫލުތައް ތަންފީޒުކުރުމާއި، އަދި ދެފުށްފެންނަ ގޮތަށް ކަންކަން ކުރުމަށް އަންނަ ބަދަލުތައް ފެންނަން ހުންނަން ޖެހެއެވެ. ޖަވާބުދާރީކުރުވުމުގެ ނިޒާމުތަކަށްވުރެ ބާރުވެރިކަން އަވަހަށް ފުޅާވެގެންދާ ހިނދު، ފޭލްވުމުގެ ނުރައްކާ ބޮޑުވެގެންދެއެވެ.
އިޞްލާޙުކުރުމަށް ވާ ވަޢުދާއި އެކަން ތަންފީޒުކުރުމާ ދެމެދު އޮތް މި ނުބައްދަލުކަމުގެ ސަބަބުން ވަރަށް ނާޒުކު މާޙައުލެއް އުފެދެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ފާރަވެރިވުމުގެ ނިޒާމު އޮނިގަނޑުގެ ގޮތުން ބަލިކަށިކޮށް އޮއްވައި، ބާރުތައް އެއްތަނަކަށް ޖަމާވުމަށް މަގުފަހިވެގެންދެއެވެ.
މިނިސްޓްރީގެ ނަން ބަދަލުކުރުމުން މިސްރާބު ރަސްމީވެގެންދޭ
މި ކަންކަން މިހެން ހުރުމާއެކު، މިނިސްޓްރީގެ ނަމުގެ ތެރެއަށް "ޕަބްލިކް އެންޓަޕްރައިޒަސް" އިތުރުކުރުމަކީ ކުރިންވެސް ފެންނަން ފަށާފައިވާ މިސްރާބެއް ރަސްމީވެގެން ދިއުމެވެ.
މިނިސްޓްރީގެ ނަމުގެ ތެރެއަށް އާންމު ކުންފުނިތައް އިތުރުކުރުމުން ދައްކައިދެނީ، ހިއްސާދާރުގެ ކޮންޓްރޯލް މަރުކަޒުކުރުމަށް މުއައްސަސާގެ މިސްރާބު ހުރިކަމެވެ. މާލީ ބާރުވެރިކަމާއި، ކުންފުނީގެ މިލްކުވެރިކަމާއި، އަދި ސުޕަވައިޒަރީ ނުފޫޒު މިހާރު އޮތީ އެއް އިދާރީ އޮނިގަނޑެއްގެ ތެރޭގައެވެ.
ޒަމާނީ ހިންގުމުގެ އުސޫލުތައް ބާރުއަޅަނީ މިލްކުވެރިކަމާއި ފާރަވެރިވުން ވަކިކުރުމުގެ މުހިންމުކަމުގެ މައްޗަށެވެ.
ސަރުކާރުން ހިއްސާދާރެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރި ނަމަވެސް، ކުންފުނިތަކުގެ މަސައްކަތް ވަޒަންކުރުމާއި ޖަވާބުދާރީކުރުވުމުގެ ބާރު މިނިވަން މުއައްސަސާތަކުގައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
މި ޒިންމާތައް އެއް ވުޒާރާއެއްގެ ދަށަށް ޖަމާވުމުން، ސިޔާސީވުމުގެ ނުރައްކާ ބޮޑުވެއެވެ. ދަރަންޏަށް ފައިސާ ނެގުމާއި، ސަބްސިޑީތަކާއި، ޓެރިފްތަކާއި، އަދި ކެޕިޓަލް އިންވެސްޓްމަންޓްތަކާ ގުޅޭ ނިންމުންތައް، ސަރުކާރުގެ އިސްކަންދޭ ކަންކަމާ ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިގެންދެއެވެ. އެހެންކަމުން މިނިވަންކަމާއެކު ކަންކަން ބެލުން ދެމެހެއްޓުމަކީ އުނދަގޫ ކަމަކަށް ވެގެންދެއެވެ.
މި ބަދަލުގެ ސަބަބުން ވަގުތުން މުއައްސަސާ ފޭލް ނުވެދާނެއެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، މީގެ ސަބަބުން އުފެދެނީ މަޑުމަޑުން ހިންގުމުގެ ޑިސިޕްލިން ބަލިކަށިވެގެންދާ ފަދަ ޙާލަތެކެވެ.
ސުވާލަކީ ޕީސީބީ ވުޖޫދުގައި އޮތުމެއް ނޫން، އަމިއްލަ މިނިވަންކަމާއެކު މަސައްކަތް ކުރެވޭނެތޯ
ޕީސީބީ އުވާލާފައި ނުވާކަން ވަރަށް ސާފުކޮށް ބުނަން ޖެހެއެވެ. ބޯޑު އުފެއްދުމުގެ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑު އަދިވެސް އޮތީ އަމަލުކުރާ ގޮތަށެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، މިއަދު އޮތް ޢަމަލީ ސުވާލަކީ ޤާނޫނުގައި ޕީސީބީ ވުޖޫދުގައި އޮތްތޯއެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ސުވާލަކީ، އެ ބޯޑުގެ މަޤްޞަދު ޙާޞިލުކުރުމަށްޓަކައި ޢަމަލީ ގޮތުން ފުދޭވަރެއްގެ މިނިވަންކަމެއް އެ ބޯޑަށް ލިބިފައިވޭތޯއެވެ.
މިނިވަންކަމަށް ހަމައެކަނި ޤާނޫނީ ބާރަކުން ނުފުދެއެވެ. މުވައްޒަފުން ނެގުމާއި، ވަސީލަތްތަކާއި، ރިޕޯޓިންގ އޮނިގަނޑުތަކާއި، އަދި އޮޕަރޭޝަނަލް ނިންމުންތައް ނިންމުމުގެ ކޮންޓްރޯލް ބޭނުންވެއެވެ. މި ކަންކަން ނެތްނަމަ، ފާރަވެރިވުމަކީ ކަންކަން އިޞްލާޙުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ހަމައެކަނި އިޖުރާޢީ ކަމަކަށް ވެގެންދެއެވެ.
ފާއިތުވި ދިހަވަރަކަށް އަހަރު ދުވަހުގެ ތަޖުރިބާއިން ދައްކައިދެނީ، ޤާނޫނުގައި އޮންނަ މިނިވަންކަމަކީ އޮޕަރޭޝަނަލް މިނިވަންކަމަށް އޮޓަމެޓިކުން ބަދަލުވާނެ ކަމެއް ނޫންކަމެވެ. އިދާރީ އޮނިގަނޑުތައް ހުންނަ ގޮތުން އޮޕަރޭޝަނަލް މިނިވަންކަން ހަނިކުރާނަމަ، ފާރަވެރިވުމުގެ ނަތީޖާ ނުފެނުމުގެ ނުރައްކާ އޮވެއެވެ.
މިއީ މިހާރު އޮތް ހިންގުމުގެ މާޙައުލު ދެނެގަތުމަށް ވަރަށް މުހިންމު ތަފާތެކެވެ.
މިކަން އާންމު ރައްޔިތުންނަށް މުހިންމުވަނީ ކީއްވެ؟
ފާރަވެރިވުން ބަލިކަށިވުމުގެ ނަތީޖާ ހަމައެކަނި މުއައްސަސާތަކުގެ ތެރޭގައި ހިފެހެއްޓިފައެއް ނުހުރެއެވެ. އޭގެ އަސަރު ސީދާ ރައްޔިތުންނަށް ކުރެއެވެ.
ގިނަ އެސްއޯއީތަކަކީ ކަރަންޓާއި، ތެޔޮ ފޯރުކޮށްދިނުމާއި، ފެނާއި، ދަތުރުފަތުރާއި، އަދި ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް ފަދަ އަސާސީ ޚިދުމަތްތައް ފޯރުކޮށްދޭ ތަންތަނެވެ.
- އެތަންތަނުން ނަގާ ދަރަނީގެ އަސަރު ޤައުމީ ދަރަނީގެ މިންވަރަށް ކުރެއެވެ.
- އެތަންތަނުގެ އޮޕަރޭޝަނަލް ނިންމުންތަކުގެ އަސަރު ޚިދުމަތުގެ ފެންވަރަށް ކުރެއެވެ.
- އެތަންތަނުގެ ޓެރިފްތަކުން ގޭބިސީތަކުގެ ޚަރަދުތައް ކަނޑައަޅައެވެ.
ހިންގުން މަރުކަޒުވެ، ފާރަވެރިވުން ބަލިކަށިވުމުން، މާލީ ނުރައްކާތައް އެއްވަމުންދަނީ މަޑުމަޑުން، ސިއްރުންނެވެ. ދަރަންޏަށް ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ޒިންމާތައް ފުޅާވެއެވެ. ސަބްސިޑީތައް އިތުރުވެއެވެ. މާލީ ނުރައްކާތައް ކުންފުނިތަކުގެ އެކައުންޓްތަކަށް ބަދަލުވެގެންދެއެވެ.
މި ނުރައްކާތައް ފަހުން ފެންނަން ފަށާނީ ޓެރިފްތައް ބޮޑުވުމުން ނުވަތަ ޚިދުމަތުގެ ފެންވަރު ދަށްވުމުން ނުވަތަ އާންމު ދަރަނީގެ ބުރަ ބޮޑުވުމުންނެވެ. އެހެންކަމުން، ފާރަވެރިވުން ބަލިކަށިވުމަކީ އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން އޭގެ ޙަޤީޤީ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކެއް ކުރާނެ ކަމެކެވެ.
އިތުރަށް މަރުކަޒުކުރުމާ މެދު އިންޒާރެއް
މިފަހުން ގެނެވުނު އިދާރީ ބަދަލުތަކަކީ ހިންގުމުގެ ނިޒާމާ ގުޅޭ ސިގްނަލެއްގެ ގޮތުގައި ދެކެންޖެހެއެވެ. އެއިން ދައްކައިދެނީ، މުއައްސަސާގެ މިނިވަންކަން ފުރިހަމަނުވެ އޮއްވައި، އެސްއޯއީތަކުގެ ކޮންޓްރޯލް މަރުކަޒުކުރުމަށް މިސްރާބު ހުރިކަމެވެ.
މަރުކަޒުކުރުމުގެ ސަބަބުން އިދާރީ ގުޅުންތައް ރަނގަޅުވެދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މިނިވަންކަމާއެކު ފާރަވެރިވުން އެއާ އެއްވަރަކަށް ހަރުދަނާ ނުކުރެވޭނަމަ، އޭގެ ސަބަބުން ކުންފުނިތައް ހިންގުމަށް ސިޔާސީ ނުފޫޒު ވަނުމުގެ ނުރައްކާ ބޮޑުވެއެވެ.
ފާއިތުވި ދިހަވަރަކަށް އަހަރުގެ ތަޖުރިބާއިން ދައްކައިދެނީ، ޖަވާބުދާރީކުރުވުމުގެ ނިޒާމުތައް ހަރުދަނާކުރުމަކާ ނުލައި ބާރުތައް އެއްތަނަކަށް ޖަމާކުރުމުން ހިންގުމުގެ ޑިސިޕްލިން ބަލިކަށިވާކަމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ދެފުށް ފެންނަ މިންވަރު ކުޑަވެ، މިނިވަންކަމާއެކު އިވެލުއޭޓް ކުރުމުގެ ޖާގަ ހަނިވެގެންދެއެވެ.
މިއީ ކޮންމެހެން ވާންޖެހޭނެ ގޮތެއް ނޫނެވެ. އެކަން ބިނާވެފައި އޮންނާނީ މި ހިސާބުން ފެށިގެން މުއައްސަސާތަކުގެ ދައުރު ބަދަލުވަމުންދާ ގޮތެއްގެ މައްޗަށެވެ.
ހިންގުމުގެ ނިޒާމާ ގުޅޭ ޙަޤީޤީ ސުވާލު
އެސްއޯއީތައް އިޞްލާޙުކުރުމަކީ ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ. މަސައްކަތުގެ ފެންވަރު ރަނގަޅުކުރުމާއި، މާލީ ޑިސިޕްލިންއާއި، އަދި ޚިދުމަތުގެ އިތުބާރު ހިފެހެއްޓުމަކީ މުހިންމު ސިޔާސަތުތަކެކެވެ.
ނަމަވެސް އިޞްލާޙުތައް ފަރުމާކުރަންވާނީ މުއައްސަސާތަކުގެ ބެލެންސް ހިފެހެއްޓޭ ގޮތަށެވެ.
މިލްކުވެރިކަމުގެ ބާރުން، މިނިވަންކަމާއެކު ފާރަވެރިވުމުގެ ޖާގަ ފުރިގެން ނުވާނެއެވެ. އިދާރީ ފަސޭހައަކަށްޓަކައި ހިންގުމުގެ ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ބަލިކަށިވެގެން ނުވާނެއެވެ. މަރުކަޒުކުރުން ޖަވާބުދާރީކުރުވުމަށްވުރެ ކުރިއަރައިގެން ނުވާނެއެވެ.
މިނިސްޓްރީގެ ނަން ބަދަލުކުރުމުން ދައްކައިދެނީ ބާރުތައް އިތުރަށް އެއްތަނަކަށް ޖަމާވަމުންދާ ކަމެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ހިންގުން ހަރުދަނާވާނީތޯ ނުވަތަ ސިޔާސީ ނުފޫޒު އިތުރުވާނީތޯ ބިނާވެފައި އޮންނާނީ ޢަމަލީ ގޮތުން މުއައްސަސާގެ މިނިވަންކަން ރައްކާތެރިކުރެވޭ ގޮތެއްގެ މައްޗަށެވެ.
އެއީ ފަހުގެ ކަންކަމުން ފެންނަ އެންމެ ބޮޑު އިންޒާރެވެ. ސުވާލަކީ އެސްއޯއީތައް އަލުން އެކުލަވާލާނެތޯއެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ސުވާލަކީ، އެ ކުންފުނިތައް މޮނިޓަރ ކުރުމަށް ފަރުމާކޮށްފައިވާ ނިޒާމުތައް، އާންމު މަސްލަޙަތު ރައްކާތެރިކުރެވޭ ވަރަށް ވަރުގަދަކޮށް ދެމިއޮންނާނެތޯ ކުރެވޭ ސުވާލެވެ.
އެޑިޓަރުގެ ނޯޓު: މި ރިޕޯރޓަކީ ކުރީގެ ޓްރޭޑް މިނިސްޓަރ އަދި ދިވެހިރާއްޖެއިން އިންޑިއާއަށް ކަނޑައަޅުއްވާފައި ހުންނެވި ކުރީގެ ހައިކޮމިޝަނަރު އަޙްމަދު މުޙައްމަދު 'މޯލްޑިވްސް އިކޮނޮމީ' ވެބްސައިޓުގައި ލިޔުވާ ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ ލިޔުމެއްގެ މަށްޗައް ބަލައި ތައްޔާރު ކުރެވުނު ރިޕޯރޓެކެވެ.
https://www.maldiveseconomy.mv/post/from-oversight-to-ownership-how-soe-control-is-being-recentralised
