އިސްރާއީލުން ފަލަސްތީނުގައި ހިންގަމުންދާ ނަސްލު ނައްތާލުމުގެ ގަތުލުއާންމު ހުއްޓުވުމަށް އަރަބި ލީގް ނުކުޅެދިފައިވަނީ ކީއްވެ؟
ޣައްޒާގެ ގަތުލުއާންމު ހުއްޓުވުމަށް އަރަބި ލީގަށް ނުކުޅެދުނީ، އަރަބި ގައުމުތަކަކީ އަސްކަރީ އަދި އިގްތިސާދީ ގޮތުން ހުޅަނގުގެ ބާރުތަކަށް ނުހަނު ބޮޑަށް ބަރާސާވެފައިވާ ގައުމުތަކަކަށް ވުމުން. މީގެ އިތުރުން، އަމިއްލަ ވެރިކަމުގެ ހަމަޖެހުމާއި ގައުމީ މަސްލަހަތު ހިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި، އިސްރާއީލާއި އެމެރިކާއާ ދެކޮޅަށް އަމަލީ ފިޔަވަޅެއް އެޅުމަށް އަރަބި ވެރިން ޖެހިލުންވޭ. އަދި އީރާނާއި އެ ގައުމާ ގުޅުންހުރި ޖަމާއަތްތަކުގެ ނުފޫޒު ގަދަވެދާނެތީ އޮތް ބިރަކީވެސް އަރަބި ގައުމުތަކުން ހަނުތިބޭ އެއް ސަބަބު.
ޢިރާޤުގެ ބަޣުދާދުގައި 2025 މެއި 17 ވީ ހޮނިހިރު ދުވަހު ބޭއްވި އަރަބި ލީގުގެ 34 ވަނަ ސަމިޓުގެ ބައިވެރިން، ރަސްމީ ފޮޓޯއަކަށް ހުއްޓިލައިގެން. | ގެޓީ އިމޭޖަސް
ޣައްޒާގައި އިސްރާއީލުން ހިންގަމުންދާ ނަސްލު ނައްތާލުމުގެ ގަތުލުއާންމަށް ތިން އަހަރު ފުރެން ކައިރިވެފައިވާއިރު، މި އުދުވާންތައް، ހިފާފައިވާ ހުޅަނގު އައްސޭރިއާއި، އިރުމަތީ ގުދުސްއާއި، ސޫރިޔާ އަދި ލުބުނާނަށް ފެތުރިގެންދާއިރުވެސް، އަރަބި ސަރުކާރުތަކާއި އަރަބި ލީގުން ހަނުތިބޭތީ ގިނަ އަރަބިން ތިބީ ހައިރާންވެފަ އެވެ.
މި ހާލަތު ބަދަލުކުރުމުގެ ބާރު އޮތް ދެ ފަރާތް ކަމަށްވާ ހުޅަނގުގެ ބާރުތަކާއި ދުނިޔޭގެ އެހެން ބޮޑެތި ގައުމުތަކުގެ އިތުރުން އަރަބި ސަރުކާރުތަކުންވެސް މިހާތަނަށް ކުރިހާވެސް ކަމަކީ ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކޮށް ބަޔާންތައް ނެރުމާއި، ރަމްޒީ އެހީގެ ޕެކޭޖުތައް ފޮނުވުމާއި، އަދި އެއްވެސް އަމަލީ ނަތީޖާއެއް ނުނިކުންނަ އދ. ގެ ބައްދަލުވުންތަކަށް ގޮވާލުމެވެ. ވަކިން ހާއްސަކޮށް، އަރަބިންގެ ގުޅިފައިވާ މަސްލަހަތުތައް ތަމްސީލުކުރާ ކަމަށް ދައުވާކުރާ އަރަބި ލީގު ވެފައިވަނީ، އަމަލެއް ނެތް ހުސް ބަސްތަކެއް އިއްވާ އިދާރާއެއްގެ މިސާލަކަށެވެ. މިކަން މިގޮތަށް ދިމާވާ ގުޅިލާމެހިފައިވާ ތިން ސަބަބެއް ފާހަގަކުރެވެ އެވެ.
ފުރަތަމަ ސަބަބަކީ، އިސްތިއުމާރީ ބާރުތަކުގެ ދަށުން މިނިވަންވުމަށްފަހު އަރަބި ބިންތަކުގައި ދައުލަތްތައް އުފެދިފައިވާ ގޮތާއި ބާރުތައް ބެހިފައިވާ ގޮތެވެ. ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމައަށް ފަހު އުފެދުނު ގިނަ އަރަބި ދައުލަތްތަކަކީ، އެ ގައުމުތަކުގެ ރައްޔިތުންގެ އުންމީދުތަކާއި ހައްގުތަކަށްވުރެ ބޮޑަށް ބޭރުގެ ބާރުތަކުގެ މަސްލަހަތުތަކަށް އިސްކަންދީގެން ބައްޓަންކުރެވިފައިވާ ދައުލަތްތަކެކެވެ. އެހެންކަމުން، އީރާން ނުވަތަ ތުރުކީއާ ހިލާފަށް، އަރަބި ގައުމުތަކަށް އެ ގައުމުތަކުގެ ގުދުރަތީ، އިންސާނީ އަދި ޖިއޮގްރަފީ ވަސީލަތްތަކުގެ ބޭނުން ހިފައިގެން، ބޭރުގެ ބާރުތަކުގެ ނުފޫޒުން އެއްކިބާވެފައިވާ ނުވަތަ ބޭރުގެ ނުރައްކާތަކަށް ސިޔާސީ އަދި އަސްކަރީ ގޮތުން ކުރިމަތިލެވޭ ފަދަ ބާރުގަދަ ދައުލަތްތަކަކަށް ނުވެވުނެވެ. ހަކަތައިގެ ގޮތުން މުއްސަނދި ގައުމުތައް ހިމެނޭހެން، ގިނަ އަރަބި ދައުލަތްތަކަކީ މާލީ، އަސްކަރީ އަދި ޓެކްނޮލޮޖީގެ އެހީތެރިކަމަށްޓަކައި ބޭރުގެ ބާރުތަކަށް ނުހަނު ބޮޑަށް ބަރާސާވާ ގައުމުތަކެކެވެ. ޣައްޒާގެ ގަތުލުއާންމުން ހާމަވި ގޮތުގައި، މި ބަރޯސާވުމުގެ ސަބަބުން އެ ގައުމުތަކުގެ ސިޔާދަތީ ބާރާއި އަމިއްލައަށް ގޮތް ނިންމުމުގެ ގާބިލުކަން ވަނީ ކުޑަވެފަ އެވެ. މީގެ އިތުރުން، އެމެރިކާ އާއި އިސްރާއީލު ފަދަ ބާރުތަކާ ދެކޮޅަށް ތެދުވުމުން ލިބިދާނެ ގެއްލުންތައް ބޮޑުވުމަކީ ވެސް އެ ގައުމުތަކުން ފަސްޖެހޭ ސަބަބެކެވެ.
ދެވަނަ ސަބަބަކީ، ފަލަސްތީނު، ސޫރިޔާ، ލުބުނާން، އިރާގު، ޔަމަން، ސޯމާލިއާ އަދި ސޫދާން ފަދަ ސަރަހައްދުގެ ރޫޅިފައިވާ ގައުމުތަކުގެ ހާލަތެވެ. މިއީ އިސްރާއީލާއި ހުޅަނގުގެ ބާރުތަކާ ދެކޮޅުވެއްޖެނަމަ ކުރިމަތިލާން ޖެހިދާނެ ބިރުވެރި ނަތީޖާ އަރަބި ވެރިންނަށް ކޮންމެ ދުވަހަކު ހަނދާންކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. 1950 ގެ އަހަރުތަކުން ފެށިގެން އަރަބި ދައުލަތްތައް އޮތީ އެމެރިކާ، އިނގިރޭސިވިލާތް، ފަރަންސޭސިވިލާތް އަދި ރަޝިޔާ ފަދަ ބޭރުގެ ބާރުތަކުގެ ބެލުމުގެ ދަށުގަ އެވެ. އަދި ފަހަކަށް އައިސް އީރާން، އިސްރާއީލް އަދި ތުރުކީގެ ނުފޫޒު ވެސް މި ސަރަހައްދަށް ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ވަދެފަ އެވެ.
ވަކިން ހާއްސަކޮށް އެމެރިކާއިން ވަނީ ފެނާއި، ކާބޯތަކެއްޗާއި، ހަކަތައާއި، ދަތުރުފަތުރާއި، މާލީ އެހީއާއި، ދަރަނި މެނޭޖުކުރުމާއި، ތިމާވެށި އަދި އަސްކަރީ ސަލާމަތީ ދާއިރާތަކުން އިސްރާއީލާއި އަރަބި ގައުމުތަކާ ދެމެދު ވަރުގަދަ ގުޅުންތަކެއް ގާއިމުކޮށްފަ އެވެ. މީގެ ތެރެއިން ގިނަ ކަންކަން ހިނގަނީ ވޯލްޑް ބޭންކް، އދ، ނޭޓޯ އަދި އައި.އެމް.އެފް ފަދަ މުއައްސަސާތައް މެދުވެރިކޮށެވެ. އެމެރިކާއާ ނުވަތަ އިސްރާއީލާ ދެކޮޅުވާ ގައުމުތަކާ ދެކޮޅަށް އަޅާ ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ތަންފީޒުކުރަނީ އެމެރިކާގެ ވިޔަފާރި ބޭންކުތަކާއި ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ނިޒާމުތައް މެދުވެރިކޮށެވެ. އެހެންކަމުން، ހަމައެކަނި މީޑިއާގައި ބަހުގެ ހަމަލާތަކެއް ދިނުމުގެ ބަދަލުގައި، އަމަލީ ގޮތުން އެމެރިކާ-އިސްރާއީލް އިއްތިހާދާ ދެކޮޅަށް ތެދުވާ ކޮންމެ އަރަބި ގައުމަކަށް، އެ ގައުމެއްގެ ހަމަޖެހުމާއި ދެމިއޮތުމަށް ނުރައްކާވާ ފަދަ ހަރުކަށި ފިޔަވަޅުތަކާއި އަސްކަރީ ހަމަލާތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ.
އިސްރާއީލުން ފަލަސްތީނުގައި ހިންގާ ގަތުލުއާންމަށް އަރަބި ގައުމުތަކުން މަޑުމައިތިރި ޖަވާބެއް ދޭ ތިންވަނަ ސަބަބަކީ، އަރަބި ސަރުކާރުތަކާއި އެ ގައުމުތަކުގެ ރައްޔިތުންނާ ދެމެދު އޮތް ފަރަގެވެ. މިއީ ދާހިލީ ސިޔާސަތުތަކާއި، އިސްރާއީލް، ފަލަސްތީނު، އީރާން، އަދި ރަޝިއާ އާއި ޗައިނާއާ އޮންނަ ގުޅުން ފަދަ ބޭރުގެ ސިޔާސަތުތަކުގައި ވެސް އޮތް ފަރަގެކެވެ. މި ފަރަގު ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ހިފެހެއްޓިފައި އޮންނަނީ "އޮތޯރިޓޭރިއަން ބާގެއިން" ނުވަތަ ހުދުމުހުތާރުކަމަށް އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުންނެވެ. އެއީ ސަރުކާރުން ސިޔާސަތުތައް ކަނޑައެޅުމުގެ ބާރާ ހަވާލުވެ، ވަސީލަތްތައް ބަހާއިރު، ރައްޔިތުން ދިރިއުޅުމުގެ އަސާސީ ބޭނުންތައް ކަމަށްވާ ފެނާއި، ކާބޯތަކެއްޗާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމާއި، ތައުލީމާއި ސިއްހީ ހިދުމަތަށް ރައްޔިތުން ސަރުކާރަށް ބަރޯސާވުމެވެ. މި ނިޒާމު ދެމެހެއްޓުމަށް ބޭނުންވާ ވަސީލަތްތައް ނެތް ޔަމަން، ސޫރިޔާ، އިރާގު، ސޫދާން، ސޯމާލިއާ، ފަލަސްތީނު އަދި ލުބުނާން ފަދަ ގައުމުތަކުގައި ވަޒީފާނެތް މީހުން ގިނަވުމާއި، ފަގީރުކަމާއި، މަޒްހަބީ ތަޅާފޮޅުންތަކާއި، ފެނާއި ކަރަންޓުގެ ދަތިކަން ވަނީ އިންތިހާއަށް ބޮޑުވެފަ އެވެ. މީގެ ސަބަބުން ބޭރުގެ ނުފޫޒުތަކަށް މަގުފަހިވެ، ދައުލަތްތައް ބައިބައިވެ ރޫޅިގެންދާ ހިސާބަށް ކަންކަން ގޮސްފައިވެ އެވެ.
އަރަބި ސަރުކާރުތަކާއި، ނުފޫޒުގަދަ ފަރާތްތަކާއި، އާންމު ރައްޔިތުންވެސް ފަލަސްތީނުގެ ހައްގުތަކަށް ނުހަނު ބޮޑަށް އަޅާލާކަމާއި، އެ ގައުމަށް އެހީތެރިވާން ބޭނުންވާކަމާމެދު އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތެވެ. ނަމަވެސް ޣައްޒާގެ ގަތުލުއާންމާއި، އެމެރިކާގެ އެހީތެރިކަމާއެކު އިސްރާއީލުން ލުބުނާނާއި އީރާނަށް ދެމުންދާ ހަމަލާތަކުން ހާމަވެގެންދިޔައީ، ސަރުކާރުގެ އިސްވެރިންނާއި އާންމު ރައްޔިތުން އިސްކަންދޭ ކަންކަން ވަރަށް ތަފާތު ކަމެވެ. ފަލަސްތީނަށް އެހީތެރިވުމާއި، އަމިއްލަ ވެރިކަމާއި ގައުމީ މަސްލަހަތު ހިމާޔަތްކުރުމާ ދެމެދު ގޮތެއް ނިންމަން ޖެހުމުން، އަރަބި ވެރިން އިސްކަންދީފައިވަނީ އަމިއްލަ ސަލާމަތަށެވެ.
މިއީ ވޭތުވެދިޔަ ބައި ގަރުނުގެ ތެރޭގައި މި ސަރަހައްދުގައި އުފެދިފައިވާ އިސްތިއުމާރީ ނިޒާމުގެ ސިފައެވެ. މި ނިޒާމު ބައްޓަންކޮށްފައިވަނީ އިސްރާއީލާއި ހުޅަނގުގެ ބާރުތަކުގެ މަސްލަހަތު އިސްކޮށް، އަރަބި ދައުލަތްތަކާއި ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކަކީ ދެވަނަ ދަރަޖައިގެ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގެންނެވެ. މިހާރު އޮތް ނިޒާމުގެ ތެރެއިން އަރަބިންނަށް ނޫސްބަޔާން ނެރުމާއި، ސަރަހައްދީ މަޝްވަރާތައް ބޭއްވުމާއި، މުޒާހަރާކުރުމާއި، ކާބޯތަކެތީގެ އެހީ ފޮނުވުމާއި، ފީލްޑް ހޮސްޕިޓަލްތައް ހެދުމާއި، ފަލަސްތީނުގެ ދިދަ ހޫރުވުމާއި، އދ. ގައި އެމެރިކާ-އިސްރާއީލާ ދެކޮޅަށް ވޯޓު ދިނުމުގެ ހުއްދަ އޮވެ އެވެ. ނަމަވެސް އަމަލީ ގޮތުން އަސްކަރީ ނުވަތަ އިގްތިސާދީ ގޮތުން ދެކޮޅުވެރިކަން ދެއްކުމަކީ ހުއްދަ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެފަދަ ކަމެއް ކޮށްފިނަމަ، އެ ބަޔަކަށް ބޮން އެޅުމާއި، ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅު އެޅުމާއި، ނުވަތަ ނަސްލު ނައްތާލުމުގެ ހަމަލާތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހެ އެވެ.
އަރަބި ލީގުން ތަމްސީލުކުރާ އަރަބި ގައުމުތަކުގެ ވެރިން މި އުސޫލުތަކަށް ތަބާވަނީ، އެއީ އަރަބި ސަރުކާރުތަކުގެ ރަސްމީ ސިޔާސަތުތައް ހުރި ގޮތް ކަމަށްވާތީ އެވެ. އަދި އަރަބި ލީގުގެ ނިންމުންތައް ނިންމުމުގައި ހުރިހާ ގައުމެއްގެ އިއްތިފާގު ބޭނުންވުމަކީވެސް އެ ލީގުގެ މަސައްކަތްތަކަށް ހުރަސްއެޅޭ ކަމެކެވެ. ސިޓީ އުރައިގެ އަގު ނުވަތަ އެއާލައިންތަކުގެ ޓިކެޓުގެ އަގުތައް ކަނޑައެޅުން ފަދަ ކުދި ކަންކަމުގައި ނޫނީ ހުރިހާ ގައުމެއް އެއްބަސްވުމަކީ އުނދަގޫ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ޣައްޒާ، ލުބުނާން އަދި އީރާނުގެ މައްސަލައިގައި އަރަބިންނަށް އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅެއް ނޭޅުނީ، 1979 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން ގިނަ އަރަބި ސަރުކާރުތަކުން އީރާނަކީ ބޮޑު ނުރައްކަލެއްގެ ގޮތުގައި ދެކޭތީ އެވެ. އަދި އީރާނާ ގާތް ގުޅުމެއް އޮންނަ ހިޒްބުالله، ހަމާސް، އަދި ޔަމަނުގެ ހޫޘީން ފަދަ ޖަމާއަތްތަކުގެ ބާރުގަދަވާން އެ ގައުމުތަކުން ބޭނުންނުވާތީ އެވެ.
އީރާނާއެކު ހިނގަމުންދާ ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން، އަރަބި ގައުމުތަކަށް އެމެރިކާ އާއި އިސްރާއީލުން ފޯރުކޮށްދޭ ސަލާމަތީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ބަލިކަށިކަން ވަނީ ހާމަވެފަ އެވެ. ކުރިއަށް އޮތް އަހަރުތަކުގައި މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ހަގީގީ ސަލާމަތާއި ރައްކާތެރިކަން ހޯދުމަށާއި، މިނިވަން ދުނިޔެއެއްގައި ފުރިހަމަ ސިޔާދަތީ ބާރު ހޯދުމަށް އަރަބި ސަރުކާރުތަކުން ގެންގުޅޭ ސިޔާސަތުތައް މުރާޖައާކުރަން ޖެހުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
މަސްދަރު: އަލް ޖަޒީރާ
