ސައުދީ އަރަބިއްޔާއަށް ހޫޘީން ހަމަލާދިނުމުން 'މައްކާ ދިފާއީ އިއްތިހާދު'ގެ މެންބަރުން ސައުދީގެ ދިފާއުގައި ނުތެދުވީ ކީއްވެ؟
15 ސެޕްޓެމްބަރު 2026 | އަންގާރަ 07:50މައްކާ ދިފާއީ އިއްތިހާދުގެ ދަށުން އަސްކަރީ ފިޔަވަޅު ނާޅާތީ ފާޑުކިޔުން އަމާޒުވި ނަމަވެސް، މިއީ ގާނޫނީ މަރުހަލާތައް ފުރިހަމަކޮށް މުއައްސަސާތައް ބިނާކުރުމަށް ވަގުތު ބޭނުންވާ ދިގު މުއްދަތުގެ މަޝްރޫއެއް ކަމަށް ތުރުކީން ބުނޭ. ނޭޓޯގެ އުސޫލުތަކުން ނަމޫނާ ނަގައިގެން އެކުލަވާލި މި އެއްބަސްވުމުގެ މައިގަނޑު މަގްސަދަކީ، މެންބަރު ގައުމުތަކުގެ މެދުގައި މަޝްވަރާކޮށްގެން ދިފާއީ ގާބިލުކަން އިތުރުކުރުމާއި ސަރަހައްދީ ރައްކާތެރިކަން ދެމެހެއްޓުން
ޔަމަނުގެ ހޫޘީ ހަނގުރާމަވެރިން ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ކިންގް ފަހުދު އެއާބޭހަށް ދީފައިވާ ކަމަށް ބުނާ ހަމަލާގެ މަންޒަރުތައް | އެކްސް
މިދިޔަ މަހު މައްކާގައި ސޮއިކުރި 'މައްކާ ދިފާއީ އިއްތިހާދު'ގެ އެއްބަސްވުމާ ގުޅިގެން، ތުރުކީވިލާތާއި، ޕާކިސްތާނު އަދި ސައުދީ އަރަބިއްޔާއަށް ބޮޑެތި ފާޑުކިޔުންތަކެއް، އަދި ގިނަ ސުވާލުތަކެއް އަމާޒުވާން ފަށައިފި އެވެ. މި ފާޑުކިޔުންތަކާއި ސުވާލުތައް އެ ގައުމުތަކަށް އަމާޒުވެފައިވަނީ، ޔަމަނުގެ ހަތިޔާރުއެޅި ހޫޘީ ޖަމާއަތުން ސައުދީ އަރަބިއްޔާއަށް ދެމުންދާ ހަމަލާތަކާ ގުޅިގެން، އަލަށް އުފެއްދި މި އިއްތިހާދުން އެއްވެސް ފިޔަވަޅެއް އަޅާފައި ނުވާތީ އެވެ.
މި އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރި ފަހުން ހޫޘީން ދަނީ ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ހަކަތަ އުފައްދާ މަރުކަޒުތަކަށާއި އާންމުން ދިރިއުޅޭ ސަރަހައްދުތަކަށް ހަމަލާދެމުންނެވެ. މިއާއެކު، ރިޔާޟުގެ އެހީތެރިކަމަށް އަންކަރާއިން އަންނާނެތޯ އަސްކަރީ މާހިރުން ދަނީ ސުވާލު އުފައްދަމުން އެވެ.
މި މައްސަލަ އިތުރަށް ހޫނުވެގެން ދިޔައީ، މިދިޔަ ހަފުތާ ބަންދުގައި ބާބުލް މަންދަބު ކަނޑުއޮޅި ކައިރިން ޔަމަނުގެ އައްސޭރިފަށުގެ ބޮޑު ސަރަހައްދެއް ހޫޘީންގެ ބާރުގެ ދަށަށް ގެންދިއުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އަދި، ދުނިޔޭގެ ތެލުގެ ސަޕްލައިގެ 4 އިންސައްތަ އުފުލާ 'އީސްޓް-ވެސްޓް' ހޮޅިލައިނަށް އެ ޖަމާއަތުން ދިން ހަމަލާތަކާއެކު، މަސްރަހު ވަނީ އިތުރަށް ހޫނުވެފަ އެވެ.
ނަމަވެސް، މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އަސްކަރީ ފިޔަވަޅެއް ވަގުތުން އަޅާފައި ނުވާތީ އެ ކަމަށް އެކަނި ބަލައި ފާޑުކިޔުމަކީ، މުހިންމު ބައެއް ކަންކަމަށް ފަރުވާކުޑަކުރުމެއް ކަމަށް ބެލެވެ އެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި، ދިފާއީ ޒިންމާތަކަށް އަމަލުކުރަން ފަށާފައިވޭތޯއާއި، އެ ކަން ތަންފީޒުކުރާނެ ނިޒާމުތައް ގާއިމުކުރެވިފައިވޭތޯ އަދި މެންބަރު ގައުމުތަކުގެ މެދުގައި ސިޔާސީ އެއްބައިވަންތަކަން އެބައޮތްތޯ ބަލަން ޖެހެ އެވެ.
ދިފާއީ ޒިންމާތަކާއި ގާނޫނީ އިމުގެ ހަގީގަތް
މި އިއްތިހާދު މިހާރުވެސް ނާކާމިޔާބުވެފައިވާ ކަމަށް ބުނެ ކުރާ ފާޑުކިޔުންތަކަކީ އެއްވެސް އިޚުލާސްތެރިކަމެއް ނެތް، އިއްތިހާދުގެ އަގުވައްޓާލުމަށް ކުރާ ކަމެއް ކަމަށް، ނަން ހާމަނުކުރުމަށް ޝަރުތުކޮށް 'މިޑްލް އީސްޓް އައި'އަށް މައުލޫމާތު ދެއްވި ތުރުކީވިލާތުގެ ސަރުކާރުގެ އިސް އޮފިޝަލަކު ވިދާޅުވި އެވެ.
އޭނާގެ މައިގަނޑު ދަލީލަކީ، އެއްބަސްވުމުގައިވާ ދިފާއީ ޒިންމާތަކަށް ގާނޫނީގޮތުން އަމަލުކުރަން އަދި ފަށާފައި ނުވާ ކަމެވެ. އަދި، އެ ކަންކަން ތަންފީޒުކުރުމަށް ބޭނުންވާ މުއައްސަސާތަކާއި އަސްކަރީ އިންތިޒާމުތައް ގާއިމުކުރުމަށް ވަގުތު ނަގާނެ ކަމަށް ވެސް އޮފިޝަލް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ. އެއްބަސްވުމުގައިވާ ދިފާއީ ޒިންމާތައް ގާނޫނީގޮތުން ލާޒިމުވާނީ ސޮއިކުރި ގައުމުތަކުގެ ދާޚިލީ ގާނޫނީ މަރުހަލާތައް ފުރިހަމަވުމުން ކަމަށް އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ.
ތުރުކީވިލާތުން މި އެއްބަސްވުން ވަރަށް އަވަހަށް، ފަހަރުގައި އަންނަ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި، ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅާނެ ކަމަށް އޭނާ ހާމަކުރެއްވި އެވެ. އަދި، މިއާއެކު އެއްބަސްވުމުގެ ތަފުސީލުތައް އާންމުވެ، ފާސްކުރުމުގެ މަރުހަލާ ފެށިގެންދާނެ ކަމަށް ވެސް އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ. ތުރުކީވިލާތުގެ ގާނޫނުއަސާސީ ބުނާގޮތުން، ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހުގެ ރުހުން ލިބިގެން މެނުވީ ރައީސަކަށް ސަލާމަތީ އެއްބަސްވުންތައް ތަސްދީގެއް ނުކުރެއްވޭނެ އެވެ.
ޕާކިސްތާނު ސަރުކާރުން ވެސް މި އެއްބަސްވުން ތަންފީޒުކުރުމަށް ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހުގެ ރުހުން ހޯދަން ޖެހޭނެ ކަމަށް އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ. ނަމަވެސް، ސައުދީ ސަރުކާރަށް ރަސްކަމުގެ ގަރާރަކުން މި އެއްބަސްވުން ތަސްދީގު ކުރެވިދާނެ އެވެ.
އެހެންކަމުން، ތުރުކީވިލާތުން ގާނޫނީގޮތުން ލާޒިމުވާ ދިފާއީ ޒިންމާތަކެއް އަދާކުރުމުގައި ނާކާމިޔާބުވެފައިވާ ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަށް، އެ އޮފިޝަލްގެ ވާހަކަތަކުން ވަރުގަދަ ރައްދެއް ލިބިގެންދެ އެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ ތިން ގައުމުގެ ގާނޫނީ ހާލަތާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދިފައިވާ ހުރިހާ ސުވާލުތަކަށް އޮތް ފުރިހަމަ ޖަވާބެއް ކަމަކަށް ނުބެލެވެ އެވެ.
"މީހުން މި ކަން ދެނެގަންނާކަށް ބޭނުމެއް ނުވޭ. އެކަމަކު އަހަރެމެން މި އުފެއްދީ ހަމައެކަނި ސަލާމަތީ އިއްތިހާދެއް ނޫން، މިއީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ޖަމުއިއްޔާއެއް،" އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ. "އަދި މި އެއްބަސްވުން އާންމުވުމުން، މިއީ ކިހާ ފަރުވާތެރިކަމާއެކު އެކުލަވާލާފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްކަން ދުނިޔެއަށް ހާމަވާނެ."
އެއްބަސްވުމަށް އަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު ވެސް، ނުރައްކާތައް ވަޒަންކުރުމަށާއި، އެއް ގައުމުން އަނެއް ގައުމާ މަޝްވަރާކޮށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ތިން ގައުމުގެ މެދުގައި ނިޒާމުތަކެއް ބޭނުންވާނެ ކަމަށް އޭނާ ބަޔާންކުރެއްވި އެވެ. "އަހަރެމެން ޖެހޭނީ ދިފާއީ އަދި ތައްޔާރީ ހާލަތުގެ ޕްލޭންތައް އެކުލަވާލައި، އެކުގައި މަސައްކަތް ކުރެވޭނެ ގޮތްތައް ބަލައި، މި ތިން ގައުމުގެ ރައްކާތެރިކަމަށް ޓަކައި ދިގު މުއްދަތުގެ ސިޔާސަތެއް އެކުލަވާލަން،" އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ.
އިއްތިހާދުގެ މުއައްސަސާތައް ބިނާކުރުމާއި އަސްކަރީ އެއްބާރުލުން
މި ތިން ގައުމުގެ އަސްކަރިއްޔާއަކީ މީގެ ކުރިން ދުވަހަކުވެސް ގުޅިގެން މަސައްކަތް ނުކުރާ ބައެއް ނޫން ކަމަށްވާއިރު، ތުރުކީވިލާތުން ވަނީ މީގެ ކުރިން ޕާކިސްތާނާއި ސައުދީ އަރަބިއްޔާއާއެކު ވަކިވަކިން އަސްކަރީ ތަމްރީނުތައް ބާއްވާފަ އެވެ. ނަމަވެސް، މި ތިން ގައުމު އެކުގައި ތިން ފަރާތް ބައިވެރިވާ އަސްކަރީ ތަމްރީނެއް މިހާތަނަށް ބާއްވާފައެއް ނުވެ އެވެ.
ތިން ގައުމުގެ ސިފައިންނާއި، ހަތިޔާރާއި، އުސޫލުތައް އެކުގައި ފަސޭހަކަމާއެކު ބޭނުންކުރެވޭނެ ނިޒާމެއް (އިންޓަރއޮޕަރަބިލިޓީ) ގާއިމުކުރުމަކީ ދެން އޮތް އެންމެ ބޮޑު މަސައްކަތް ކަމުގައި އެ އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ.
ވެންޓަރއިން އާންމުކޮށްފައިވާ ސެޓެލައިޓް ފޮޓޯއަކުން ފެންނަ ގޮތުގައި، ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ އިރުމަތިން ހުޅަނގަށް އަޅާފައިވާ ތެޔޮ ހޮޅީގެ މަގުގައި ހުރި ޕަމްޕު ސްޓޭޝަނަކަށް ލިބިފައިވާ ގެއްލުންތައް | އޭއެފްޕީ
މި އިއްތިހާދުގެ މުއައްސަސާތައް ބިނާކުރުމުގެ މަސައްކަތް މިހާރު ވަނީ ފަށާފަ އެވެ. މި ގޮތުން، އޮގަސްޓް 31 ގައި އިސްތަންބޫލްގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމުގައި، ސައުދީ އަރަބިއްޔާގައި ސެކްރެޓޭރިއަޓެއް ގާއިމުކުރުމަށާއި، ފުރަތަމަ ތިން އަހަރުގެ ދައުރަށް ޕާކިސްތާނުގެ ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލަކު އައްޔަންކުރުމަށް ވަނީ އެއްބަސްވެފަ އެވެ. މީގެ އިތުރުން، އަސްކަރީ ގާބިލުކަމާއި އެއްބާރުލުން އިތުރުކުރުމަށް ގުޅިފައިވާ ހަރަކާތްތައް ހިންގުމަށް ވެސް ވަނީ ނިންމާފަ އެވެ.
"ސެކްރެޓޭރިއަޓެއް ގާއިމުކުރުމަށާއި، ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލަކު އައްޔަންކުރުމަށާއި، ދިފާއީ މަޝްވަރާތައް ގަވާއިދުން ބޭއްވުމަށް އިސްތަންބޫލްގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމަކީ، މިއީ މުއައްސަސާއެއްގެ ގޮތުގައި ބިނާކުރުމަށް ކުރެވޭ ދިގު ދަތުރެއްގެ ފެށުން. މި ކަމަށް މަދު އަހަރުތަކެއް ނަގައިފާނެ،" އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ. ނަމަވެސް، ސެކްރެޓޭރިއަޓެއް އިއުލާނު ކުރުމަކީ، މިސައިލް ނުވަތަ ޑްރޯން ހަމަލާއަކަށް ދޭނެ ރައްދަކާމެދު މެންބަރުން އެއްބަސްވުން ނުވަތަ އެކަމަށް ތަމްރީނުވުން ކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެ އެވެ.
ނޭޓޯގެ މުއާހަދާގެ ފަސްވަނަ މާއްދާގެ ނަމޫނާއާއި މަޝްވަރާގެ އުސޫލު
މައްކާ އެއްބަސްވުމުގައި، އެއް މެންބަރަކަށް ދޭ ހަމަލާއަކީ ހުރިހާ މެންބަރުންނަށް ދޭ ހަމަލާއެއްގެ ގޮތުގައި ބެލުމަށް އޮތް ނިންމުމަކީ، ނޭޓޯގެ މުއާހަދާގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތް ނިންމުމެކެވެ. މި އެއްބަސްވުން އެކުލަވާލުމުގައި ނޭޓޯގެ މުއާހަދާއިން ވަރަށް ބޮޑަށް ނަމޫނާ ނަގާފައިވާނެ ކަމަށް ތުރުކީވިލާތުގެ އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ.
ނޭޓޯ މުއާހަދާގެ 5 ވަނަ މާއްދާއަކީ ސަލާމަތީ ރައްކާތެރިކަމުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ޔަގީންކަން ކަމުގައި ބެލެވެ އެވެ. މި މާއްދާގެ ބޭނުން މިހާތަނަށް ހިފާފައިވަނީ އެންމެ ފަހަރަކު އެވެ. އެއީ، 2001 ސެޕްޓެމްބަރު 11 ގައި އަލް-ގައިދާއިން އެމެރިކާއަށް ދިން ހަމަލާތަކާ ގުޅިގެންނެވެ. މި މާއްދާގެ ދަށުން، ހަމަލާ އަމާޒުވާ ގައުމަށް އެހީތެރިވުމުގެ ޒިންމާ މެންބަރުންނަށް އޮތް ނަމަވެސް، އަޅާނެ ފިޔަވަޅެއް ނިންމާނީ އެ ގައުމަކުން އަމިއްލަ އަށެވެ. އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމަކީ ކޮންމެހެން ހަތިޔާރު ބޭނުންކުރުން ނުވަތަ ވަގުތުން ރައްދު ހަމަލާދިނުން ކަމަށްވާކަށް ނުޖެހެ އެވެ.
މައްކާ އެއްބަސްވުމުގައި ވެސް އޮތީ ހަމަލާއަކަށް ރައްދުދޭނެ ގޮތަކާމެދު މަޝްވަރާކުރުމުގެ އުސޫލު ކަމަށް ތުރުކީވިލާތުގެ އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ. "ނޭޓޯގައި އޮންނަ ފަދައިން، މައްކާ އިއްތިހާދުގެ މެންބަރު ގައުމަކަށް ހަމަލާއެއް އަތުވެއްޖެނަމަ، އެހެން މެންބަރުންނަށް ހުށަހެޅުމުން ބައްދަލުވުމެއް ބާއްވައި، ރައްދުދޭނެ ގޮތެއް ނިންމާނީ. ހަމަލާއެއް ދިނުމާއެކު އޭގެ ޒާތުގައި އަސްކަރީ ރައްދު ހަމަލާއެއް ނުފެށޭނެ،" އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ.
މިދިޔަ ހަފުތާ ބަންދުގައި ސައުދީ އަރަބިއްޔާއަށް ހޫޘީން ދިން ހަމަލާ ކުށްވެރިކޮށް ބަޔާން ނެރުމުން، ތުރުކީވިލާތާއި ޕާކިސްތާނުން ވަނީ ސިޔާސީ އެއްބައިވަންތަކަން ދައްކުވައިދީފަ އެވެ. ޕާކިސްތާނުން ބުނީ، ރިޔާޟާއެކު ދިފާއީ އެއްބަސްވުމެއް އޮތް ނަމަވެސް، މި މައްސަލައިގައި ތަދަޚުލްވުމަށް ސައުދީ އަރަބިއްޔާއިން އެދިފައެއް ނުވާ ކަމަށެވެ.
ނޭޓޯގެ މާޒީގެ ތަޖުރިބާއާއި ދިގު މުއްދަތުގެ އަމާޒު
މީގެ ކުރިން، 2015 ނޮވެމްބަރު 24 ގައި ތުރުކީގެ ވައިގެ ސަރަހައްދަށް ވަތް ރަޝިޔާގެ އަސްކަރީ މަތިންދާބޯޓެއް ތުރުކީން ވައްޓާލުމާ ގުޅިގެން، އަންކަރާއިން ނޭޓޯގެ ކުއްލި ބައްދަލުވުމަކަށް އެދުނު ކަމަށް އޮފިޝަލް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ. އެ ފަހަރު ނޭޓޯއިން ވަނީ ތުރުކީގެ ވައިގެ ދިފާއީ ނިޒާމު ވަރުގަދަކޮށްދީ، އިތުރު އަސްކަރީ އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދީފަ އެވެ. "ރަޝިޔާގެ ޑްރޯންތަކުން ތަކުރާރުކޮށް ނޭޓޯގެ ވައިގެ ސަރަހައްދަށް ވަދެ، ބައެއް ގައުމުތަކަށް ވެއްޓިފައިވާއިރު، ނޭޓޯގެ ރައްދަކީ ކޮބައިތޯ؟" އޮފިޝަލް ސުވާލު ކުރެއްވި އެވެ.
މިސާލެއްގެ ގޮތުން، މިދިޔަ އޮގަސްޓް 4 ގައި ލައިޕްޒިޚް އެއާޕޯޓަށް ޑްރޯން ހަމަލާއެއް ދޭން އުޅުނު ކަމަށް ބުނެ ޖަރުމަނުވިލާތުން ރަޝިޔާއަށް ތުހުމަތުކުރި ހާދިސާ އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ. ގޮވާތަކެތި ހަރުކޮށްފައިވާ އެ ޑްރޯން ފެނިފައިވަނީ ޔޫކްރެއިންގެ މުދާ އުފުލާ މަތިންބޯޓެއްގެ ކައިރިންނެވެ. އެ ޑްރޯން ގޮވާފައި ނުވަނީ އޭގެ ގޮވާ ނިޒާމުގައި ދިމާވި މައްސަލައެއްގެ ސަބަބުން ކަމަށް ރިޕޯޓުތައް ބުނެ އެވެ.
މީގެ އިތުރުން، އޮގަސްޓް 14 ގައި ވެސް އެ އެއާޕޯޓް ކައިރިން އެ ފަދަ އެހެން ޑްރޯނެއްގެ ބައިތައް ފެނިފައިވާއިރު، އެހެން ޑްރޯނެއް މުދާ އުފުލާ މަތިންދާބޯޓެއްގައި ޖެހުނު ކަމަށް ބައެއް ރިޕޯޓްތައް ބުނެ އެވެ. ނަމަވެސް، މި ހުރިހާ ކަމެއް ހިނގިއިރު ވެސް، ނޭޓޯއިން އެއްވެސް އަސްކަރީ ފިޔަވަޅެއް އަޅާފައެއް ނުވެ އެވެ.
ތުރުކީވިލާތުގެ އޮފިޝަލް ގަބޫލުކުރައްވަނީ، މި އެއްބަސްވުމުގެ މަގްސަދަކީ މިހާރު ހިނގަމުންދާ ކޮންމެ ކުރިމަތިލުމަކަށް ވަގުތުން ހައްލެއް ހޯދުމުގެ ބަދަލުގައި، ދިގު މުއްދަތަކަށް ދިފާއީ ބާރު ވަރުގަދަކުރުން ކަމަށެވެ. "އިންޑިއާ-ޕާކިސްތާނު ހަނގުރާމައެއް ނުވަތަ ހޫޘީން ސައުދީ އަރަބިއްޔާއަށް ދޭ ހަމަލާތަކަކީ މި އެއްބަސްވުމުގައި ހުރި ނާޒުކު މައްސަލަތައްކަން އަހަރެމެންނަށް އެނގޭ. އެކަމަކު އަހަރެމެން މި އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރީ، ދިގު މުއްދަތެއްގައި މި އިއްތިހާދުގެ ސަބަބުން މަސްލަހަތު ފިނިކުރެވޭނެ ފަދަ ވަރުގަދަ ދިފާއީ ބާރެއް އުފެއްދުމަށް،" ތުރުކީވިލާތުގެ އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ.
މަސްދަރު: މިޑްލްއީސްޓް އައި
